Saasvelderbeek

5.2 Ruimtelijke hoofdopzet

Saasvelder- en Lemselerbeek

Uitgangspunt vormt het vastgestelde landinrichtingsplan Saasveld-Gammelke waarbij binnen dit project de aandacht gericht is op de inrichting van natuurlijke beeklopen van de Saasvelder- en Lemselerbeek en de inrichting van aangrenzende nieuwe natuurgebieden. De nieuwe én bestaande natuur in dit gebied is erg afhankelijk van voldoende natte omstandigheden. De nieuwe waterpeilen in de beken spelen dan ook een grote rol. Vanuit de agrarische sector wordt benadrukt dat de huidige landbouwkundige ontwatering in stand moet blijven. Dit heeft in het ontwerpproces een belangrijk aandachtspunt gevormd.

In het plan van toedeling voor de landinrichting Saasveld-Gammelke is langs de Saasvelder- en Lemselerbeek circa 98 hectare nieuwe natuur toebedeeld aan Staatsbosbeheer en een aantal particulieren. Daarnaast is 14 hectare toebedeeld aan het waterschap Regge en Dinkel voor het ontwikkelen van natuurlijke beeklopen en 3 hectare aan de gemeente Oldenzaal voor aanleg van boscompensatie. Binnen de bestaande natuur langs de Saasvelder- en Lemseler­beek dient de waterhuishouding geoptimaliseerd te worden om onder andere verdroging van waardevolle beekbegeleidende bossen tegen te gaan.

Saasvelderbeek

De inrichting van de Saasvelderbeek beperkt zich deels tot een smalle beekzone. Daar wordt de beekbodem opgehoogd, worden stuwen weggehaald of vervangen door een vistrap en wordt aan weerszijden van de beken vijf meter vrijgemaakt om de beek natuurlijker in te kunnen richten. De meeste sloten in de natuurgebieden worden gedempt. Langs de Saasvelderbeek wordt beekbegeleidende beplanting aangelegd waar de beekloop door agrarisch gebied is gelegen. Dit ter bevordering van de water­kwaliteit en verminderen van het beheer en onderhoud aan de beeklopen. Er wordt 3 meter van de zone gebruikt voor inplant (vanaf de insteek van de beek), 2 meter als onderhoudspad bestaande uit kruidenrijk grasland. In de beekbegeleidende beplanting worden openingen gehouden om beheer en onderhoud mogelijk te houden.

Delen van de beek waar op termijn geen water meer door stroomt zullen eenzelfde functie krijgen als de naastgelegen gronden. Voor het grootste deel hebben deze een agrarische bestemming.

Op vier locaties wordt de beekloop verlegd. Het gaat om de volgende deelgebieden:

• Deelgebied Gammelkerbroek, ten westen van de Deurningerstraat.

De loop wordt verlegd door de huidige sloot die ten zuiden van de percelen loopt te herprofileren om de grondwaterstand in de percelen te verhogen. De loop mag geen leemlaag doorsnijden. Door aanleg van een flauwe oever kan de vereiste afvoer gegarandeerd worden. De oude loop wordt met leem gedempt om te voorkomen dat alsnog kwel wordt aangetrokken.

• Deelgebied Handijksmeden West, nabij de samenkomst van de zijtak van de Saasvelderbeek met de Saasvelderbeek.

Doel is een natuurlijkere vrije afstroom van beekwater te krijgen. Hiervoor wordt gemiddeld 40 cm afgegraven. Om te voorkomen dat de Saasvelderbeek continu mee stroomt, loopt het maaiveld richting de Saasvelderbeek geleidelijk op.

• Deelgebied Handijksmeden, vrije afstroom.

In deelgebied Handijksmeden wordt een groot deel van de zijtak verondiept tot greppel. In het westelijk deel van dit deelgebied wordt de loop geheel gedempt zodat vrije afstroom van water plaatsvindt via bestaand bos.

• In deelgebied Gravenbos wordt in het bos de oude loop teruggebracht.

Door het terugbrengen van de oude loop wordt het mogelijk gemaakt vrije afstroom van beekwater door het bos te realiseren, zonder al te ingrijpende maatregelen. Langs de noordzijde van de beek is maaisel opgebracht langs de kant. Door verleggen van de loop komt deze in het laag gelegen deel van het gebied te liggen, waardoor op natuurlijke wijze het bos ten noorden van de loop gaat inunderen. Door lokaal maaisel te verwijderen kan het inundatiewater bij een lagere afvoer weer naar de beekloop stromen.

De beekloopverleggingen maken deel uit van een grotere gebiedsaanpak. Dit wordt hieronder per deelgebied  toegelicht. Daarbij moet opgemerkt worden dat over de daadwerkelijke realisering van alle hieronder beschreven maatregelen nog overleg plaatsvindt met betrokken partijen. Het kan dus zijn dat niet alles (precies zoals beschreven) wordt uitgevoerd.

 

Deelgebied Gammelkerbroek

 

Streefbeeld Gammelkerbroek  

De beekloop ten oosten van de Deurningerstraat wordt verondiept. Daar waar de loop aan weerszijde wordt begrensd met bos, wordt de loop bekleed met minimaal 20 cm leem en verder (afhankelijk van de nieuwe berekende lokale beekbodemhoogte) opgevuld met zandig materiaal.

In het oostelijk deel is een duiker gelegen die een oversteek mogelijk maakt tussen de percelen. De nieuwe natuurpercelen worden omgevormd naar bos door de grasmat te scheuren waarna door spontane ontwikkeling bosvorming zal plaatsvinden. De duiker wordt verwijderd en er wordt een nieuwe overgang gecreëerd (een nieuwe duiker aangelegd) aan de oostzijde van het bos om de verbinding tussen de agrarische percelen te behouden.

De beekloop wordt ten westen van de Deurningerstraat verlegd naar de rand van het bos. Hier is in de huidige situatie een sloot gelegen welke wordt geherprofileerd. Bij de omlegging moet voorkomen worden dat leemlagen worden doorsneden. Dit houdt in dat, gezien de beschikbare boringen, de bodemdiepte niet dieper kan komen te liggen dan 70 cm, om te voorkomen dat de nieuwe loop alsnog kwel wegtrekt. De oude loop wordt eerst bekleed met leem en vervolgens gedempt met grond, dat vrij komt bij het graven van de nieuwe loop. De huidige duikers in de te dempen loop worden dan ook verwijderd.

Aan de rand van de percelen nieuwe natuur in het westelijk deel van het gebied is een afwateringssloot gelegen. Deze afwateringssloot blijft gehandhaafd en er wordt een nieuwe sloot gegraven aan de rand om afwatering van de achterliggende landbouwpercelen te behouden. Tevens worden om deze reden twee sloten opgeschoond en het achterliggende perceel opgehoogd (gemiddeld 20-30 cm) en de drainage aangepast. Deze ingreep maakt het mogelijk de sloten en greppels binnen de nieuwe natuurgebieden te dempen of af te dammen en de beekloop te verondiepen en te verleggen.

Op de scheiding met de aangrenzende landbouwpercelen worden houtwallen- of singels aangeplant. Grotendeels zijn deze al aanwezig. Op de noordrand van perceel 47 dient de beplanting aangevuld te worden, op de rand van perceel 46 nieuw aangelegd te worden. Sortimentskeuze en het eventueel aanbrengen van een wal is afhankelijk van de aansluiting met de bestaande elementen in het deelgebied. In de besteksfase wordt dit nader bepaald.

In het zuidelijk deel van het deelgebied is een Elzenbroekbos aanwezige welke verdroogd is (steltwortels). Met schotbalkstuwen wordt het water vast gehouden zodat er vernatting van het achterliggende gebied (deelgebied Zievert) optreedt. Om te voorkomen dat er teveel stagnatie van regenwater optreedt in het Elzenbroekbos is gekozen voor het plaatsen van schotbalkstuwen in plaats van dempen. Hierdoor kan worden ingegrepen wanneer negatieve effecten optreden (verzuring) op het Elzenbroekbos. Maaisel dat bij het schonen van de beeklopen op de oever is gedeponeerd, wordt verwijderd om de natuurlijke afstroom van water weer te herstellen.

Van percelen nieuwe natuur waar Vogelkers-Essenbos wordt nagestreefd (grenzend ten westen aan de Deurningerstraat), wordt de grasmat gescheurd ter bevordering van spontane bosvorming.

 

Maatregelenkaart Gammelkerbroek

 

Deelgebied Zievert

Streefbeeld Zievert

Ten oosten van de Deurningerstraat wordt de oude es hersteld. De grasmat wordt geploegd waarna de percelen ingezaaid of gepoot kunnen worden. De sloten in dit deelgebied worden gedempt, en het noordoostelijke perceel wordt ingezaaid met een grasmengsel.

Voor het creëren van een goede uitgangssituatie voor droge heide of heischraal grasland ten noorden van de Postweg wordt het reliëf hersteld. Uit aanvullende boringen is gebleken dat op het noordelijke deel van deze percelen zijn geëgaliseerd. Dit dient hersteld te worden waardoor tevens een geleidelijke overgang ontstaat van het inzijggebied (Zievert) naar het aangrenzend laaggelegen kwelgebied met Elzenbroekbos. Hiermee wordt tevens de fosfaatrijke bovenlaag van de percelen verwijderd. De onderlaag geeft een geschikte uitgangssituatie voor zeer schrale natuurbeheertypen, als droge heide en heischraal grasland.

Ten westen van de Deurningerstraat wordt een 5 meter brede zone ingeplant met Beuken-Eikenbos om geluidhinder van de Deurningerstraat te verminderen. Tevens wordt hier een wildraster geplaatst om verkeersslachtoffers te voorkomen. De Amerikaanse eiken langs de Postweg worden gekapt om het open karakter te herstellen en uitheemse soorten binnen natuurgebieden te verwijderen. Langs de Postweg worden ten westen van de Deurningerstraat aan beide zijden de houtwallen of –singels hersteld. Hiermee wordt het karakter van rond 1900 weer teruggebracht.

Het gebied rond de Postweg wordt begraasd. Er wordt een veeraster geplaatst en twee veekerende hekwerken om de toegankelijkheid naar het achterliggende Elzenbroekbos te behouden. Het veekerende raster wordt 10-25 meter uit de bosrand geplaatst zodat een mantel- en zoomvegetaties spontaan tot ontwikkeling kan komen. Deze begrazingseenheid komt in verbinding te staan met deelgebied Handijksmeden. De es en het dotterbloemhooiland blijven buiten de begrazingseenheid.

De oude es ten zuiden van de Postweg wordt weer hersteld door aanplant van een eikenwal op de rand en herstel van de steilrand. De grond die van de es is opgebracht op het zuidelijke perceel door grondbewerking wordt weer op de es teruggebracht. De drainage in de percelen ten zuiden van de Postweg wordt verwijderd om de versnelde afwatering te stoppen. In het westelijke deel grenzend aan de voormalige zijtak van de Saasvelderbeek wordt een perceel groeps ingeplant met het sortiment van Beuken-Eikenbos.

De zijtak van de Saasvelderbeek wordt verondiept tot een greppel. Een deel wordt gedempt om vrije afstroom via het bestaande bos door deelgebied Handijksmeden mogelijk te maken. Alle duikers worden verwijderd. Deze hebben immers geen functie meer.

Het zandpad (Handijksweg) in het gebied wordt ter hoogte van de (voormalige) zijtak verlaagd. De duiker wordt verwijderd.

Maatregelenkaart Zievert

Deelgebied Vuilenhoek

 

Streefbeeld Vuilenhoek

De belangrijkste maatregelen in dit deelgebied zijn gericht op herstel van de kwelstroom en daarmee kweldruk in het Elzenbroekbos. De zijtak van de Saasvelderbeek wordt verondiept tot greppel en alle sloten en greppels in de nieuwe natuurpercelen worden afgedamd of gedempt. Drainage wordt verwijderd om de versnelde afvoer van kwel- en regenwater te stoppen.

De nieuwe natuurpercelen worden afgescheiden van de omliggende agrarische percelen door aanleg van houtwallen en -singels. Er worden rasters uit de perceelgrens geplaatst zodat spontane ontwikkeling van een natuurlijke overgang van het boscomplex naar de kruiden- en faunarijke graslanden kan plaatsvinden.

De westelijke percelen worden uitgerasterd en de weg voorzien van veeroosters waardoor een grootschalige begrazingseenheid wordt gecreëerd, waarbij ook een deel van deelgebied Handijksmeden in wordt meegenomen.

Om de afwatering van achterliggende landbouwpercelen te garanderen wordt een sloot in het zuiden van het plangebied gegraven. Hier kan tevens de drainage van het perceel op uitkomen. De sloot wordt in verbinding gebracht met de bermsloot van de Gammelkeres-weg. De (berm)sloot wordt geherprofileerd zodat de stromingsrichting naar de Gammelkerbeek is gericht. Onder de Handijksweg wordt een duiker geplaatst zodat aangesloten kan worden op het bestaande slotenpatroon.

Maatregelenkaart Vuilenhoek

Deelgebied Handijksmeden

 

Streefbeeld Handijksmeden

De maatregelen aan de zijtak bestaan deels uit het verondiepen van de loop en deels uit het geheel dempen om vrije afstroom mogelijk te maken door het bos. De zijtak wordt eerst bekleed met leem en vervolgens wordt deze opgevuld met grond uit het deelgebied. Aan de zuidzijde van de zijtak is een wal op de oever gelegen, hoogstwaarschijnlijk grond dat bij het graven van de loop op deze zijde is geplaatst. Verwijderen van deze wal zorgt weer voor een natuurlijk maaiveld en natuurlijke afstroom van regenwater naar de greppel. Daarbij kan de zijtak worden gedempt met gebiedseigen materiaal.

Sloten in het gebied worden gedempt door eerst een leemlaag aan te brengen en vervolgens op te vullen met grond vrijgekomen door afgraven van het perceel in het oosten van het plangebied. Greppels worden afgedamd en verlanden in de jaren. Om het verval van de zijtak op te kunnen vangen in deelgebied Handijksmeden West wordt nabij de Postweg een syfon geplaatst en de huidige duiker verwijderd. Er bevindt zich een poel/ven in het gebied. Deze is in het verleden waarschijnlijk gegraven getuige de hoge wal aan de westzijde van het open water. De greppel die vanuit het open water richting de zijtak loopt, wordt afgedamd. Het open water wordt gevrijwaard van beplanting. Middels monitoring moet de ontwikkeling beoordeeld worden of verlanding wenselijk is of dat er een (botanisch) waardevol zwak gebufferd ven zich heeft ontwikkeld.

Alle duikers die zich in de zijtak bevinden kunnen worden verwijderd. Overgangen binnen natuurgebieden zijn niet noodzakelijk en daarbij is de loop niet meer dan een greppel.

De maten en flieren langs de (voormalige) zijtak worden hersteld door terugdringen (kap) van de beplanting en verwijderen van de zode. De maatjes zijn omringd door smalle wallen. De wallen worden hersteld, aanzien deze deels zijn vervaagd zijn. Het perceel gelegen naast het zandpad (perceel 87) wordt met 50-70 cm afgegraven zodat de opgebrachte laag weer verwijderd is. Na afgraven ontstaat een geschikte uitgangssituatie voor ontwikkeling van dotterbloemhooiland. Dwars door het perceel is een duiker (buis) gelegen. Deze wordt verwijderd, evenals de aanwezige drainage.

In het zuidoostelijk deel van het deelgebied worden houtwallen of -singels aangelegd. De elementen worden uitgerasterd om schade door begrazing te voorkomen. De oude akker in het midden van het gebied wordt hersteld door ploegen van de grasmat en inzaaien of poten van gewas. Er dient ruim gezaaid (1 gram/m²) of gepoot te worden zodat de autochtone akkerflora weer kan ontkiemen.

Geheel in het westen worden de huidige akkerpercelen eveneens afgegraven om een goede uitgangssituatie te creëren voor droge heide. Verwijderen van 25 cm zorgt voor een sterke vermindering van de fosfaatverzadigingsgraad in de percelen.

Om een groot heideterrein te creëren wordt het bos gekapt en stobben gefreesd. Alleen oude eiken en bomen met nesten worden behouden. De percelen worden uitgerasterd zodat de heide begraasd kan worden. De rastering wordt doorgetrokken naar deelgebied het Zievert zodat een grootschalige begrazingseenheid ontstaat.

 

Maatregelenkaart Handijksmeden

Handijksmeden West

 

Streefbeeld Handijksmeden West

De Saasvelderbeek wordt verondiept, waarbij de twee stuwen worden verwijderd en de duikers worden vervangen. De nieuwe duikers worden afgestemd op de nieuwe beekbodemhoogte van de beek. Een duiker wordt verwijderd. Het betreft een oversteek naar de huidige landbouwpercelen en is dus niet meer noodzakelijk na herinrichting van het perceel tot Elzenbroekbos.

De beekloop van de Saasvelderbeek wordt niet bekleed met leem om negatieve effecten van verhoging van grondwater op aangrenzende landbouwpercelen te voorkomen. Dit betekent dat voor de realisatie van Elzenbroekbos en vrije afstroom van water gemiddeld 50 cm van de percelen nieuwe natuur dient te worden verwijderd. Om te voorkomen dat het gebied een continue meestroom van beekwater (1/4 Q) uit de Saasvelderbeek heeft, wordt vanuit de kern van het gebied naar het huidige maaiveldniveau van de Saasvelderbeek gegraven, waardoor het gebied alleen bij hogere afvoeren inundeert met beekwater afkomstig van de Saasvelderbeek. De huidige zijtak van de Saasvelderbeek wordt verondiept.

Landbouwpercelen waar vernattingseffecten optreden worden opgehoogd en de wordt drainage aangepast.

Maatregelenkaart Handijksmeden West

Streefbeeld Gravenbos

Streefbeeld Gravenbos

De Saasvelderbeek wordt verondiept en lokaal verlegd. De oude loop wordt gedempt. Er wordt een leemlaag van 20 cm aangebracht en verder opgevuld met vrijkomende grond uit de nieuw te graven loop. Hiermee volgt de loop het lagere deel van het gebied wat ook inundatie met beekwater van het stroomafwaarts gelegen bos weer mogelijk maakt. De te herstellen loop mag geen leemlagen doorsnijden. Om te voldoen aan de vereiste berekende afvoer kan de beekbodem breder worden aangelegd. In de bestekfase dient dit nader onderzocht te worden.

Sloten worden gedempt in het gebied en greppels afgedamd. Deze maatregelen worden alleen toegepast wanneer afwatering van agrarische percelen gegarandeerd blijft. Aan de noordzijde van de percelen 116 t/m 119 wordt een nieuwe greppel gegraven zodat de landbouwpercelen ten noorden hiervan kunnen afwateren richting de Saasvelderbeek. Er zijn reeds dotterbloemen aangetroffen waardoor aanvullende maatregelen behalve het dempen van de greppel niet noodzakelijk zijn.

Om inundatie weer mogelijk te maken aan de zuidzijde van de Saasvelderbeek wordt de wal zoveel mogelijk verwijderd. Deze vrijkomende grond kan aangewend worden om de Saasvelderbeek op te hogen. Aan de noordzijde van de beek wordt het opgehoopte maaisel verwijderd waar mogelijk, met behoud van oudere bomen op, of aan de rand van, de maaiselwal. Dit zal effect hebben op de toegankelijkheid van het gebied.

Het beheerpad wordt omgevormd tot bos. Staatsbosbeheer zal een nieuw wandelpad realiseren. Een mogelijke route is indicatief weergegeven op de kaarten.

De beplanting op de dotterbloemhooilanden in het zuiden van het deelgebied is de door Staatsbosbeheer reeds verwijderd. Ten noorden van dit bijzondere grasland wordt eveneens voorgesteld de beplanting te verwijderen en stobben te frezen en het gebied te beheren als dotterbloemhooiland. Bosvorming zorgt voor verdroging van de percelen (naast de afwatering van greppels en sloten) en door het zeer kleinschalige karakter in de huidige situatie dient regelmatig de (natuurlijke) bosvorming terug gebracht te worden.

Om de afwatering van het landbouwgebied ten zuidoosten van de dotterbloemhooilanden te behouden, blijft het gemaal behouden en wordt er een nieuwe, overkluisde duiker langs het dotterbloemhooiland aangelegd. Deze mondt uiteindelijk uit op de Saasvelderbeek.

Maatregelenkaart Gravenbos